Emoties en voorspellingsprecisie

Emoties en voorspellingsprecisie. Iedereen heeft de ervaring van emoties. Je voelt je angstig, blij of depressief, en er gaat geen moment voorbij dat er geen sprake is van emoties. Hoe onze emoties werken en wat de functie ervan is, is een vraag waarop tegenwoordig heel andere antwoorden worden gegeven dan tientallen jaren geleden. Op deze site schreef ik al over de theorie van geconstrueerde emoties, over controverses in emotie-onderzoek, over de plek van emoties in ons CPW-progressiemodel, over hoe kennis van emoties samenhangt met emotieregulatie en over de vier componenten van ons voorspellende brein.

Voorspellend brein en emoties

Clark et al (2018) beschrijven in dit artikel over de werking van en de functie van onze stemmingen en emoties. Ze leggen uit dat de hersenen geen passief orgaan zijn, en dat stoornissen niet voortkomen uit structurele of functionele afwijkingen in de hersenen. In plaats daarvan moeten we de hersenen zien als een orgaan dat steeds werkt naar een evenwicht waarin de omgeving voorspelbaar wordt. De hersenen willen verrassing minimaliseren en onzekerheid oplossen.

Active Inference

De hersenen werken met een generatief model, waarmee ze voorspellingen genereren over de zintuigelijke input en de oorzaken van die input. In plaats van informatie van buitenaf die door de hersenen geïnterpreteerd wordt, produceren onze hersenen voortdurend voorspellingen over wat er gaande is (zowel buiten ons lichaam als in ons lichaam). Die voorspellingen worden getoetst aan de daadwerkelijke input om zo voorspellingsfouten te produceren. Een voorspellingsfout ervaren we als verrassing.

Hyperpriors

In het brein wordt informatie in lagen verwerkt. Hogere lagen sturen en interpreteren wat er in lagere lagen gebeurt. Dit proces wordt hiërarchische inferentie genoemd. De hogere lagen bevatten zogenoemde hyperpriors: algemene verwachtingen over hoe betrouwbaar of nauwkeurig informatie op lagere niveaus meestal is. Ze geven dus als het ware een voorspelling over hoe zeker lagere processen mogen zijn. Een belangrijk onderdeel hiervan is de precisie van voorspellingsfouten. Dat betekent hoe betrouwbaar een verschil wordt geacht tussen wat verwacht werd en wat daadwerkelijk wordt waargenomen. Dit speelt zowel op hogere niveaus (verwachtingen) als op lagere niveaus (zintuiglijke signalen). De mate van precisie geeft aan hoeveel vertrouwen het brein geeft aan bestaande overtuigingen vergeleken met nieuwe zintuiglijke informatie.

Minimalisering

De hersenen gebruiken de voorspellingsfouten om het model van de wereld te updaten. Immers, als blijkt dat de voorspelling niet klopt met de input, dan ontstaat verrassing die het brein wil oplossen. Dat kan het brein doen door de overtuigingen over wat er gaande is bij te stellen, en het kan ook bereikt worden door onze acties in lijn te brengen met onze voorspellingen. Je kunt dan zowel denken aan acties zoals een bepaald hormoon aanmaken zodat er weer homeostase is in ons lichaam, maar je kunt ook denken aan motorische acties zoals een glas water oppakken en gaan drinken. Er is altijd sprake van een bepaalde onzekerheid in onze voorspellingen. De auteurs leggen uit dat emotionele toestanden veranderingen weerspiegelen in de onzekerheid over de somatische gevolgen van handelingen. En daar komt de link met onze emoties dus om de hoek kijken.

Precisie

De onzekerheid verwijst naar de precisie waarmee motorische en fysiologische toestanden kunnen worden voorspeld. Negatieve emoties vinden plaats in een context waarin we onvoorspelbaarheid verwachten. Positieve emoties vinden plaats in een context waarin we verwachtingen produceren dat onzekerheid opgelost kan worden. Positieve emoties vinden plaats in een context waarin we controle ervaren. Daarmee zijn emotionele toestanden verbonden met het oplossen van onzekerheid.

Valentie

Negatieve ervaringen zijn volgens de auteurs dan ook geassocieerd met de precisie van eerdere overtuigingen over de gevolgen van handelingen. Negatieve emoties komen overeen met een verlies van eerdere precisie en een gevoel van hulpeloosheid en onzekerheid over de gevolgen van handelingen. De psychologische beschrijving van aangeleerde hulpeloosheid ligt hier het dichtst bij (Seligman). Positief gewaardeerde hersentoestanden zijn verbonden met een toename in de precisie van voorspellingen over de (controleerbare) toekomst. Positieve emoties vinden plaats als we geloven in voorspelbare gevolgen van motorisch of autonoom gedrag.

Emotionele schommelingen

Als emoties samenhangen met hoe zeker het brein is over de gevolgen van handelingen, dan moeten er in het brein ook systemen zijn die de verwachtingen over die zekerheid vastleggen. Deze verwachtingen op een hoger niveau — de hyperpriors — bepalen hoeveel emotionele schommelingen mogelijk zijn. Emoties weerspiegelen zo tijdelijke veranderingen in zekerheid, terwijl stemming het langetermijnniveau van die zekerheid bepaalt.

Pathologie

Depressie treedt volgens dit model op wanneer een onzekere, onvoorspelbare uitkomst met hoge precisie wordt voorspeld, wat resulteert in een chronische, zichzelf in standhoudende negatieve emotionele toestand die resistent is tegen herziening. Manie wordt gekenmerkt door een even hoge precisie, maar met de verwachting van een voorspelbare en controleerbare uitkomst. Angst is een verwachting van onvoorspelbaarheid maar met lage precisie. Daardoor vertoont het individu gedrag dat bedoeld is om deze onzekerheid op te lossen, maar dat daar nooit in slaagt.

Praktijk

Kennis over de werking van onze emoties en de functie ervan heeft een bijzonder praktische waarde volgens mij. Door wat je gelooft over je eigen emoties dichter bij de realiteit te brengen van hoe emoties daadwerkelijk werken, ontwikkel je beter kloppende concepten. Mensen zijn gebaat bij het ontwikkelen van fijnmazige ervaringen en complexe concepten, omdat ze zo flexibeler en effectiever kunnen reageren op wat er gaande is in hun context. Als je begrijpt dat je je eigen emotionele ervaringen kunt vormgeven, krijg je meer handelingsmogelijkheden.