Ongewenst gedrag bij de politie voorkomen

Ongewenst gedrag bij de politie voorkomen. Binnen politieorganisaties is het een groot probleem als functionarissen ongewenst gedrag laten zien. Kleine overtredingen zoals tijdsverspilling en slechte prestaties maar ook ernstig wangedag zoals fraude, diefstal, agressie en intimidatie hebben grote gevolgen. Dat komt door het unieke werk van de politie. Politiefunctionarissen opereren met een dwangbevoegdheid, een hoge publieke zichtbaarheid en zelfs kleine vormen van afwijkend gedrag kunnen daarom het vertrouwen van burgers in de politie ondermijnen.

Werkcultuur en onrechtvaardigheid

Bujang et al (2026) deden onderzoek naar de mate waarin de werkcultuur en de ervaren organisatorische onrechtvaardigheid afwijkend gedrag op de werkvloer onder politiefunctionarissen kon voorspellen. Welke kenmerken van de werkcultuur voorspellen ongewenst gedrag? Welke kenmerken van de werkcultuur voorspellen verminderd ongewenst gedrag? En hoe hangt ervaren organisatorische onrechtvaardigheid samen met ongewenst gedrag?

Culturele normen

De culturele normen spelen een grote rol in de gedragsuitkomsten van politiefunctionarissen. Ongewenst gedrag kan worden versterkt of juist verminderd door intern beleid en leiderschapsstijlen. Politiefunctionarissen die ervaren dat ze goed ondersteund worden door hun leidinggevenden en door de organisatie, blijken minder ongewenst gedrag te vertonen. Politiefunctionarissen die zich ondersteund voelen denken positiever over de organisatiecultuur waarin ze werken, waardoor ze ook meer bereid zijn om hun gedrag in lijn te laten zijn met de normen. Dit is vanuit de principes van progressiegericht leidinggeven en sturen goed te begrijpen. Leidinggevenden die progressiegericht leidinggeven combineren het bieden van structuur en heldere, goed onderbouwde progressieverwachtingen met autonomie.

Organisatorische onrechtvaardigheid

Ervaren organisatorische onrechtvaardigheid is bijzonder schadelijk binnen de politie. Politiefunctionarissen die oneerlijke behandeling, inconsistente disciplinaire maatregelen of bevooroordeelde toezichtspraktijken ervaren, zijn minder bereid om de regels na te leven, misstanden te melden of ethische normen te handhaven, zo blijkt uit onderzoek. De ervaren interne rechtvaardigheid is daarmee een kritieke bepalende factor voor gedragsnormen, verantwoordingsplicht en de toewijding van politiefunctionarissen aan rechtmatige en procedureel rechtvaardige praktijken binnen politie-instellingen. Uit het onderzoek van Bujang (2026) bleek dat de neiging om ongewenst gedrag te vertonen groter was onder politiefunctionarissen die ongelijkheden ervoeren, zoals een oneerlijke verdeling van middelen, oneerlijke procedurele beslissingen en unfaire disciplinaire maatregelen.

Controlecultuur

Het blijkt dat op controle gerichte culturen stress en intenties om de organisatie te verlaten vergroten, die op hun beurt bijdragen aan ongewenst gedrag. In een politieorganisatie zijn een strikte hiërarchie, discipline, procedurele naleving en gehoorzaamheid vaak kenmerkende aspecten van de cultuur. Hoewel structuur essentieel is voor operationele effectiviteit, kan dit leiden tot hoge druk en beperkte psychologische flexibiliteit bevorderen. Als er dan vervolgens weinig of geen steun vanuit de organisatie en vanuit leidinggevenden aanwezig is, kan dit leiden tot vervreemding. Ongewenst gedrag en vertrekintenties zijn het gevolg. Daarom is het essentieel om de noodzakelijke structuur hand in hand te laten gaan met betekenisvolle ondersteuning.

Structuur en participatie

Uit het onderzoek van Bujang et al (2026) bleek verder dat hiërarchische en adhocratische politieculturen negatief geassocieerd waren met ongewenst gedrag. Dat betekent dat omgevingen die procedurele duidelijkheid, structurele discipline en participatieve praktijken benadrukken, ongewenst gedrag kunnen onderdrukken. Wanneer er zowel sprake is van ervaren procedurele rechtvaardigheid als van psychologische veiligheid, vertrouwen en autonomie, dan zijn politiefunctionarissen minder geneigd ongewenst gedrag te vertonen. Een cultuur waarin samenwerking, innovatie en de ontwikkeling van menselijke hulpbronnen wordt gewaardeerd, bevordert ethisch gedrag, ook binnen sterk gestructureerde instellingen zoals de politieorganisatie.

Marktcultuur

Een marktcultuur wordt gekenmerkt door een prestatiegerichte omgeving, waarin concurrentie en productiviteit worden benadrukt. Het bleek uit het onderzoek dat een dergelijke cultuur positief geassocieerd was met ongewenst gedrag. In een dergelijke cultuur wordt vertrouwen en een gevoel van rechtvaardigheid snel aangetast. Persoonlijke rivaliteit en onethisch gedrag worden juist bevorderd. Onrealistische prestatiedoelstellingen, ondoorzichtige beloningssystemen en beperkte inspraak van werknemers zijn kenmerkend voor een sterke marktcultuur en zijn in verband gebracht met een toename van afwijkend gedrag op de werkvloer, vooral wanneer organisatorische doelstellingen de sociale cohesie verwaarlozen. Maar in een politieorganisatie is samenwerking en samen verantwoordelijkheid nemen en dragen juist cruciaal om de politiefunctie goed te kunnen vervullen.

Ondersteunend en participatief

De onderzoekers concluderen dat er een grote noodzaak voor rechtshandhavingsinstanties zoals de politie is, om ondersteunende, participatieve culturen te ontwikkelen en percepties van rechtvaardigheid aan te pakken door middel van transparant beleid en een rechtvaardige verdeling van middelen. Zo kan de betrokkenheid van politiefunctionarissen bij hun complexe werk worden vergroot. Als je van politiefunctionarissen verwacht dat zij zich conformeren aan strikte structuren en regels, zorg dan dat zij daar ook achter kunnen staan, door psychologische betrokkenheid te bevorderen, vervreemding te verminderen en constructief gedrag op de werkvloer te stimuleren.