De emotionele gezichtsuitdrukkingen van mijn kleinkind

De emotionele gezichtsuitdrukkingen van mijn kleinkind. Anderhalf jaar geleden is mijn kleinkind geboren en sinds die tijd heb ik zijn ontwikkeling van dichtbij kunnen meebeleven. Een van de aspecten die me fascineren is de ontwikkeling van zijn (emotionele) gezichtsuitdrukkingen. Van ongecontroleerde grimassen in de eerste weken nadat hij geboren was, tot het vertrekken van zijn gezichtje als hij iets nieuws proeft dat zuur of bitter is, tot het bewust reageren op gezichtsuitdrukkingen van de mensen om hem heen en het zelf communiceren via gezichtsuitdrukkingen. Ik koppel mijn observaties aan twee invloedrijke emotietheorieën, de basic emotion theory (BET) en de theory of constructed emotion (TCE). Zie ook dit artikel over ‘onderweg naar goede kennis over emoties’. Nu is er een interessant artikel verschenen over emoties en gezichtsuitdrukkingen, wat resoneert met mijn observaties.

Gepersonaliseerde gezichtsuitdrukkingen

Cui en Bex (2025) publiceerden in het najaar van 2025 een intrigerend (nog niet peer-reviewed) artikel over emoties en gezichtsuitdrukkingen, dat tevens wordt vermeld op de scholar-pagina van Lisa Feldman-Barrett (2025). In dit onderzoek werd geen vooropgezette keuze gemaakt voor BET of TCE. In plaats daarvan werd onderzocht hoe universele aspecten van emotieperceptie zich verhouden tot contextafhankelijke invloeden.

Constructivistisch

Volgens constructivistische theorieën is emotieperceptie geen directe weerspiegeling van een interne emotionele toestand. In plaats daarvan ontstaat emotieperceptie uit een samenspel van conceptuele kennis, individuele verschillen en contextuele informatie. Vanuit dit perspectief wordt een gezichtsuitdrukking op het moment zelf geïnterpreteerd via top-downprocessen. Daarbij spelen niet alleen de zichtbare gelaatstrekken een rol, maar ook sociale, situationele en verhalende elementen van de context. Zie ook dit artikel over populatiedenken.

Onderzoeksopzet

In het onderzoek werden korte dramatische situaties gebruikt, die waren gespeeld door professionele acteurs en vastgelegd op foto’s. Een voorbeeld is een scenario waarin iemand een zelfingenomen politicus speelt die zichtbaar geniet van zijn eigen toespraak. Elk scenario was eerder beoordeeld door onafhankelijke beoordelaars op de intensiteit van dertien primaire emoties, waaronder woede, angst, geluk, trots en verdriet. Die tekstjes werden door de proefpersonen gelezen. Geen van de scenario’s die de proefpersonen lazen bevatte expliciete emotiewoorden, zodat deelnemers hun interpretatie uitsluitend op de context konden baseren en semantische priming werd vermeden.

Contextueel

Deelnemers selecteerden eerst gezichten op basis van de korte tekstuele prompts en kozen daarna gezichten die het best pasten bij prototypische emotiewoorden. Dit leverde een objectieve en kwantitatieve manier op om te onderzoeken hoe mensen emotionele betekenis afleiden uit gezichten. Door de gezichtsrepresentaties van deelnemers te vergelijken over meerdere experimentele condities, werd onderzocht hoe universele aspecten van emotieperceptie zich verhouden tot contextafhankelijke invloeden.

Resultaten

De resultaten toonden grote verschillen tussen individuen en lieten zien dat context een centrale rol speelt in hoe emoties worden geïnterpreteerd. Hoe een emotie eruitziet hangt sterk af van de context waarin die emotie wordt geplaatst. Er werd namelijk een sterke interactie tussen emotie en context gevonden. De mate waarin emoties van elkaar te onderscheiden waren, verschilde afhankelijk van de context waarin de gezichten werden beoordeeld. Dit wijst erop dat de interpretatie van een emotie mede wordt bepaald door de context. Deze resultaten ondersteunen de theorie van geconstrueerde emoties, waarin emoties worden gezien als inferenties die voortkomen uit zintuiglijke informatie, eerdere kennis en context. Hetzelfde emotielabel leidde in verschillende contexten tot duidelijk andere gezichtsuitdrukkingen, wat erop wijst dat context actief bijdraagt aan hoe emoties visueel worden gevormd.

Gezichtsstructuren

De resultaten lieten ook zien dat verschillende gezichtsstructuren samenhangen met verschillende emoties. Gezichten die bij dezelfde emotie hoorden, lagen dichter bij elkaar in de zogenoemde gezichtsruimte dan gezichten die bij andere emoties hoorden. Dit betekent dat deelnemers de dertien emoties als onderling onderscheidbaar ervoeren. Dit resultaat sluit aan bij de klassieke opvatting dat basisemoties herkenbare en gescheiden patronen vormen. Het bestaan van kernemotiecategorieën wordt dus niet verworpen. (Wat overigens nog geen bewijs is voor de BET-claim dat er blauwprints voor basisemoties zouden bestaan, waarbij voor elke basisemotie sprake is van universele typologische breinactiviteit).

Universaliteit en context

Over alle deelnemers heen bleven de gezichtsrepresentaties voor de dertien emoties relatief onderscheidend, zelfs wanneer geen expliciete emotiewoorden werden aangeboden. Dit suggereert dat er gedeelde perceptuele structuren of sjablonen bestaan, terwijl de concrete invulling ervan door context kan verschuiven. Daarmee biedt deze studie een brug tussen basale emotietheorieën en constructivistische benaderingen, en laat zij zien hoe emotionele perceptie zowel biologisch verankerd als contextueel flexibel kan zijn.

De emotionele gezichtsuitdrukkingen van mijn kleinkind

De onderzoeksresultaten resoneren met mijn observaties van mijn kleinkind. Zo begon zijn glimlach in de eerste weken na zijn geboorte waarschijnlijk vanuit een zuigreflex, en had die geen emotionele betekenis voor hem. Hoewel de mensen om hem heen de vroege glimlach-grimassen wel met enthousiasme interpreteerden als ‘vrolijkheid’. Maar nu, anderhalf jaar later, heeft glimlachen en schaterlachen een duidelijke emotionele betekenis voor hemzelf in interactie anderen. Als hij het ergens niet mee eens is, is zijn gezichtje vertrokken van het huilen. En als hij geen ijs meer mag terwijl hij het juist zo lekker vond kijkt hij met droevige ogen en hangen zijn mondhoekjes verdrietig naar beneden. Als hij van plan is iets te doen dat niet mag, kijkt hij heel olijk en zoekt hij oogcontact alsof hij toestemming vraagt om stout te zijn. En al die emotionele gezichtsuitdrukkingen zijn waarschijnlijk een combinatie van emotionele perceptie bij hem en bij mij/degenen met wie hij communiceert, die zowel biologisch verankerd als contextueel flexibel is.