Dagelijkse fluctuaties in behoeftenfrustratie

Dagelijkse fluctuaties in behoeftenfrustratie. Olafsen et al (2025) deden onderzoek naar dagelijkse fluctuaties in behoeftenfrustratie op het werk. Ze wilden weten of behoeftefrustratie op het werk varieert op van dag tot dag en hoe die eventuele fluctuaties samenhangen met psychologische distantie, ontspanning, negatieve en positieve werkgerelateerde gevoelens, vitaliteit, emotionele uitputting en slaapkwaliteit. Ze onderzochten dit met een mix van kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden. Via dagboekmetingen werden dagelijkse fluctuaties vastgelegd en dit werd aangevuld met kwalitatieve diepte-interviews. De drie basispsychologische behoeften werden afzonderlijk onderzocht, in plaats van als een samengestelde score.

De onderzoeksvragen

Er waren vier onderzoeksvragen. De eerste was: Hoe varieert behoeftefrustratie op dagelijks niveau? Vraag twee was: Wat is de relatie tussen behoeftefrustratie en herstelervaringen (psychologische distantie en ontspanning) op dagelijks niveau? Vraag 3 was: Wat is de relatie tussen behoeftefrustratie en energie (uitputting en vitaliteit) en tussen behoeftefrustratie en werkgerelateerde affecten (negatief en positief) op dagelijks niveau? En de laatste vraag was: Wat is de relatie tussen behoeftefrustratie en slaapkwaliteit op dagelijks niveau?

Frustratie

De respondenten deden verslag van de frustratie van hun drie psychologische basisbehoeften, bijvoorbeeld via dit soort items:

1. Frustratie van de autonomie-behoefte: Veel van de dingen die ik gisteren op het werk deed, voelde ik me onder druk gezet om te doen
2. Frustratie van de competentiebehoefte: Op het werk voelde ik me gisteren een mislukkeling door de fouten die ik maakte
3. Frustratie van de verbondenheidsbehoefte: Gisteren kreeg ik de indruk dat mensen met wie ik op het werk tijd doorbracht mij niet mochten

Herstelervaringen

Om te herstellen van je werk moet je je werk los kunnen laten als je vrij bent. Dat noemen de onderzoekers ‘psychologische distantie van het werk’ en ontspanning.  Dit werd gemeten met items zoals: Gisteren na het werk vergat ik het werk en Gisteren na het werk ontspande ik.

Emotionele uitputting

Als je psychologische basisbehoeften worden gefrustreerd kan dat leiden tot emotionele uitputting. Om de mate van emotionele uitputting te meten werden items gebruikt zoals:  Ik voelde me uitgeput door mijn werk.

Vitaliteit

Als je psychologische basisbehoeften worden gefrustreerd kan dat leiden tot een verslechtering van je vitaliteit. De mate van vitaliteit werd gemeten met items zoals: Ik voelde me sterk en energiek op het werk.

Werkgerelateerde gevoelens

Om de gevoelens van de respondenten vast te leggen wanneer zij na werktijd aan hun werk dachten in de voorgaande avond, werden items gebruikt die bijvoorbeeld gingen over de mate van prikkelbaarheid en de mate van enthousiasme.

Slaapklachten

De mate van ervaren slaapklachten werd ook gemeten. Respondenten gaven aan in hoeverre zij moeite hadden met bijvoorbeeld inslapen. In de interviews werd vervolgens ingegaan op de dagelijkse fluctuaties in werkervaringen, herstel en werkgerelateerde gezondheid en energie.

Fluctuaties

Het bleek dat er inderdaad sprake is van dagelijkse fluctuaties in de frustratie van de psychologische basisbehoeften op individueel niveau. Daarbij bleek dat er verschillen waren tussen de drie psychologische basisbehoeften. Op basis van de resultaten lijkt frustratie van de autonomie-behoefte op het werk minder gevoelig voor verandering op dagelijks niveau, terwijl frustratie van competentie en verbondenheid sterker neigen te fluctueren.  De proefpersonen ervoeren dagelijkse schommelingen in behoeftefrustratie en hadden daar levendige herinneringen aan.

Frustratie van de behoefte aan competentie

Alle deelnemers beschreven dagen waarop zij frustratie van competentie ervoeren, hetzij in situaties waarin zij te veel te doen hadden (een hoge werkdruk), hetzij bij incidenten die moeilijk te hanteren waren (onzekerheid over het nemen van de juiste beslissingen). Verder werd frustratie van competentie ervaren in relatie tot beoordeling en feedback op hun werkprestaties, zowel op basis van hun eigen evaluatie als op basis van evaluaties door collega’s.

Negatieve feedback

Uit de interviews bleek dat de frustratie van de competentiebehoefte vooral kwam door hoge werkdruk, conflicten, uitdagende of onzekere situaties en zelfevaluatie van werkprestaties. Daarnaast bleek dat negatieve feedback van collega’s zowel als competentie- als verbondenheidsfrustrerend werd ervaren. Een gevoel van verminderde professionele effectiviteit blijkt een belangrijk onderdeel te zijn van de competentiefrustratie. Een gebrek aan professionele effectiviteit is een van de kernsymptomen van burn-out.

Uitputting

Frustratie van de behoefte aan competentie voorspelde uitputtingsverschijnselen en negatieve werkgerelateerde gevoelens, maar niet positieve werkgerelateerde gevoelens of vitaliteit. Frustratie van autonomie voorspelde ook uitputtingsverschijnselen. Ervaringen van competentiebehoeftefrustratie hing samen met onwelbevinden, zoals een slechtere stemming en een verlies aan energie. Maar competentiefrustratie hing niet samen met uitkomsten van welbevinden. Uit de interviews bleek ook een doorsijpeleffect van de ene dag naar de andere en van het priveleven naar het werkleven. Negatieve ervaringen in hun privéleven hield de respondenten op het werk bezig.

Verbondenheidsfrustratie

Wat betreft verbondenheid liet de kwantitatieve data variatie op dagelijks niveau zien. De kwalitatieve bevindingen toonden bovendien aan dat wanneer frustratie van de verbondenheidsbehoefte optreedt, deze relatief sterk wordt ervaren. Verder bleek dat interacties met collega’s die leidden tot verbondenheidsfrustratie vaak ook competentiefrustratie veroorzaakten, aangezien situaties waarin de geïnformeerden zich niet gewaardeerd voelden door collega’s veelal samenhingen met meningsverschillen over werkgerelateerde kwesties en feedbacksituaties, en minder met de sociale relatie op zich. Dit suggereert dat frustratie van de verbondenheidsbehoefte kan voortkomen uit subtielere en indirectere incidenten, in vergelijking met meer expliciete en duidelijke gebeurtenissen zoals pesten of uitsluiting, zo leggen de onderzoekers uit.

Piekeren

Op dagen van competentiefrustratie en verbondenheidsfrustratie vinden medewerkers het moeilijker om mentaal los te komen van het werk. Ze blijven dan sneller piekeren over negatieve aspecten van hun werk. Dit kan er op zijn beurt toe leiden dat werknemers meer dagelijkse uitputting rapporteren bij het ervaren van competentiefrustratie, aangezien psychologische distantie doorgaans samenhangt met minder uitputting. Zo kan een negatieve cyclus in gang gezet worden, waarbij competentiefrustratie leidt tot verminderd herstel en uiteindelijk tot burn-out.

Slaap

Dagelijkse ervaringen van frustratie van vooral de basispsychologische behoefte aan competentie vormt een potentiële risicofactor voor het herstelproces, de energie en werkgerelateerde gevoelens van werknemers, terwijl ervaringen van frustratie van autonomie en competentie negatieve gevolgen hebben voor de slaapkwaliteit.

Don’ts

Kortom, frustratie van psychologische basisbehoeften op het werk fluctueert van dag tot dag en is een kostbare aangelegenheid omdat die veel schade met zich meebrengt. Hoge werkdruk, negatieve feedback, conflicten op het werk, en meningsverschillen over de inhoud van het werk blijken slecht uit te pakken en leiden tot onwelbevinden. Goede relaties opbouwen, in de zin van medewerkers die elkaar aardig vinden, is daarbij minder belangrijk dan zorgen dat werkgerelateerde feedback op een effectieve manier vormgegeven wordt, en niet op een competentie-ondermijnende manier.